Zlodowacenia w Polsce

Pod koniec neogenu nastpiy gwatowne zmiany klimatyczne o zasigu globalnym. Na Pwyspie Skandynawskim utworzy si ldold, ktry zacz si stopniowo rozprzestrzenia w kierunku poudniowym i poudniowo-zachodnim. Jego zasig zmienia si w zalenoci od warunkw klimatycznych. Podczas ochodzenia - glacjau powiksza swj obszar. W okresie ocieplenia - interglacjau zasig ldolodu zmniejsza si.

Zlodowacenia i ich zasigi

• Zlodowacenie podlaskie (Narwi) najstarsze, o stosunkowo niewielkim zasigu. Objo ono: NE Polsk, NE cz Pojezierza Wielkopolskiego, Nizin Mazowieck i Polesie Lubelskie. Trwao okoo 1200 - 950 tys. lat temu.
• Zlodowacenie poudniowopolskie (krakowskie, Sanu) miao najwikszy zasig i obejmowao prawie cay obszar Polski, z wyjtkiem Sudetw i Karpat, w ktrych tworzyy si lodowce grskie. Trwao okoo 730 - 430 tys. lat temu.
• Zlodowacenie rodkowopolskie (Odry) dotaro do N krawdzi wyyn i Przedgrza Sudeckiego. Trwao okoo 300 -170 tys. lat temu.
• Zlodowacenie pnocnopolskie (Batyckie, Wisy) obejmowao obszar pnocnej Polski. W Tatrach i Karkonoszach wystpoway lodowce grskie. Trwao okoo 115 - 12 tys. lat temu

Charakterystyczne formy rzeby polodowcowej.

W wyniku akumulacyjnej i erozyjnej dziaalnoci ldolodu oraz wd pochodzcych z jego topnienia powstay rnorodne formy rzeby terenu.

Wzgrza Szymbarskie

Moreny czoowe ksztatoway si w miejscach duszego postoju ldolodu jako rezultat nanoszenia materiau skalnego przed jego czoo w wyniku wytapiania.Miay ksztat wzgrz, grzd, waw cigncych si rwnolegle do czoa ldolodu. Na Niu Polskim tworz najwysze wzniesienia : Wieyca (329 m n.p.m.); Dylewska Gra (312 m n.p.m.), Szeskie Wzgrza (309 m n.p.m.).





Moreny denne powstay z materiau skalnego pochodzcego z niszczenia podoa i materiau wytopionego z ldolodu, transportowanego w jego dolnej czci. Po stopieniu odsaniaj si w postaci lekko falistych rwnin z niewielkimi wyniesienia. Znajduj si na pnoc waw moren czoowych.

Trygaw

Eratyki (gazy narzutowe) przeniesione z odlegych terenw bloki skalne rnej wielkoci.

jezioro wytopiskowe

Wytopisko - zagbienie utworzone po wytopieniu si bryy lodu tkwicego w osadach polodowcowych.
Oczko - mae przewanie okrge jezioro, powstae w zagbieniach po wytopieniu si bry martwego lodu.
Jeziora morenowe powstaway w zagbieniach moreny dennej. Maj urozmaicon lini brzegow i niewielk gboko: np. niardwy, Mamry.

Jezioro Raduskie

Rynny - podune formy powierzchniowe, powstajce pod powierzchni ldolodu na skutek erozyjnej dziaalnoci wd pyncych szczelinami. S to prostolinijne lub lekko krte zagbienia do wskie i dugie o stromych wysokich krawdziach. Jeziorami rynnowymi s m.in.: Gopo, Jezioro Drawskie, Jezioro Raduskie.

kem

Kemy- pagrki o okrgym lub podunym ksztacie i stromych stokach. Powstay one pod bryami martwego lodu albo pomidzy nimi w nastpstwie akumulacyjnej dziaalnoci wd polodowcowych.

oz

Ozy - krte way o stromych stokach, niekiedy dugie na kilka km. Wytworzyy si jako rezultat akumulacyjnej dziaalnoci wd, spywajcych krawdziami, tunelami i szczelinami ldolodu.
Drumliny - niskie, owalne wzgrza o podunym, asymetrycznym profilu- jeden stok bardziej stromy.

drumliny

Sandr - rozlegy, bardzo paski stoek napywowy, zbudowany z materiaw osadzonych i wypukanych przez wody pochodzce z topnienia ldolodu. Powstaje podczas cofania si lub postoju ldolodu na jego przedpolu.
Pradolina - szerokie obnienie o paskim dnie. Powstaa w czasie postoju ldolodu na jego przedpolu w wyniku dziaalnoci wd polodowcowych i wd rzecznych pyncych z poudnia.

Formy terenu powstajce na przedpolu ldolodu

Obszar lecy na przedpolu ldolodu charakteryzowa si nieco agodniejszym klimatem. Dominujcymi tu procesami byy: wietrzenie mrozowe, powstawanie wieloletniej zmarzliny i lodu gruntowego, procesy stokowe, dziaalno wiatru, wd roztopowych i niegu. Procesy te powodoway niszczenie i zagodzenie wczeniej powstaych form polodowcowych. Powstay wwczas: wydmy rdldowe, pokrywy lessowe i gooborza.
Wydmy rdldowe - powstay w wyniku akumulacyjnej dziaalnoci wiatru. Mona je spotka m.in. na obszarze Kotliny Sandomierskiej, Puszczy Kampinoskiej.
Pokrywy lessowe. Less jest ska osadow skadajc si gwnie z pyu kwarcowego. Wiatr wiejcy od ldolodu wywiewa z moren czoowych drobny py, osadzajc go w innym miejscu w formie lessu. ( Wyyna Lubelska, Wyyna Sandomierska, Roztocze, Niecka Nidziaska)
Gooborza - powstaway w grach. Wietrzenie mrozowe powodowao niszczenie litych ska na ostrokrawdziste bloki. Cz blokw skalnych pod wpywem grawitacji osypywaa w d stoku, tworzc rumowisko.

Utwory (osady) lodowcowe

Do osadw lodowcowych zaliczamy: gliny zwaowe i osady wodnolodowcowe: iy, muki, piaski, wiry. Gliny zwaowe zostay utworzone wskutek bezporedniej dziaalnoci ldolodu, charakteryzuj si brakiem warstwowania. Skadaj si z lunych czstek ilastych, piaszczystych i wirowych oraz z rnej wielkoci gazw. Osady wodnolodowcowe zawieraj materia wysortowany i warstwowany. W pnocnej i rodkowej Polsce osady te tworz zwart pokryw o miszoci od 150 do 200 m.

Formy rzeby glacjalnej ulegaj procesom denudacyjnym. Na podstawie stopnia zachowania tych form wyrniamy:

• rzeb modoglacjaln - zwizan z najmodszym zlodowaceniem, osady i formy polodowcowe s widoczne i dobrze zachowane, np. pojezierza, niziny nadmorskie.
• rzeb staroglacjaln - wystpuje na przedpolu zlodowacenia pnocnopolskiego, osady i formy starszych glacjaw ulegy silnemu przeksztaceniu i zagodzeniu, zachoway si w formie szcztkowej, np. niziny rodkowopolskie.

Grskie formy polodowcowe

Formy erozyjne dziaalnoci lodowcw

Cyrk (kar, kocio)- pkolista lub poduna nisza powstaa na obszarze pola firnowego w wyniku erozji i wietrzenia mrozowego; od strony stoku grskiego otoczona jest stromymi cianami, a od strony doliny skalistym progiem. w dnie jego wystpuj jeziora np. Czarny Staw, jeziora w Dolinie Piciu Staww.

Dolina Piciu Staww

Dolina U-ksztaltna - wystpuje poniej cyrkw, ma wyduony ksztat. W czasie zlodowacenia bya wypeniona przez ld tworzcy jzor lodowcowy. Dno jest prawie paskie, zbocza strome. Przykady dolin polodowcowych: Dolina Roztoki, Dolina Rybiego Potoku.

Dolina Roztoki

Dolina zawieszona(wiszca) - boczna dolina polodowcowa, ktrej wylot znajduje si wysoko nad dnem waciwej doliny.
Wygady lodowcowe - powierzchnie litych ska wygadzone wskutek erozji lodowca.

Wygad lodowcowy w Dolinie Roztoki

Akumulacyjne formy dziaalnoci lodowcw

Moreny - materia skalny gliniasto - gruzowy transportowany o osadzany przez jzor lodowcowy. W czasie duszego postoju lodowca przed jego czoem wystpuje morena czoowa - materia pochodzi gwnie z niszczenia podoa oraz stokw grskich. Po obu stronach jzora z ostrokrawdzistych okruchw skalnych usypyway si moreny boczne. pomidzy dwoma jzorami powstawaa morena rodkowa. Wytapiajcy si lodowiec odsania moren denn, ktra pokrywaa dno doliny.
Mutan (braniec, barani eb, bochen skalny) poduny garb lub pagrek o wygadzonych lub porysowanych powierzchniach.

Dolina wistowa. A- rynna lodowcowa; B- muton; C - nunatak

Zadania dodatkowe
1. Jakie obszary Polskie nigdy nie zostay objte zlodowaceniami?
2. Na podstawie mapy w atlasie podaj nazwy pradolin, w ktrych pyn: Warta, Odra, Note i
Wieprz.
3. Wska na mapie obszary wystpowania pokryw lessowych w Polsce.

















reff : http://geografiacd.blogspot.com/2012/12/zlodowacenia-w-polsce_19.html

Tags:

About : Raja CRN

Author description goes here. Author description goes here. Follow him on Twitter